रसुवाको भोटेकोशी नदी किनारमा उठेको त्यो चिच्याहट अझै धेरैको कानमा गुन्जिरहेको छ। तिब्बततर्फबाट हिमपहिरो र हिमनदी पतनका कारण आएको विनाशकारी आकस्मिक बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र तनहुँसम्मका बस्ती बगायो, पुल भत्कायो, सडक चटक्कै काट्यो। तर यो बाढीले सबैभन्दा बढी र सबैभन्दा गहिरो घाउ छोडेको छ — बालबालिकाको मन र भविष्यमा।
संख्याले नबोल्ने पीडा
शिक्षा मन्त्रालयको प्रारम्भिक तथ्याङ्कअनुसार २५० जति विद्यार्थी र शिक्षक अझै सम्पर्कविहीन छन्। युनिसेफका अनुसार यस बाढीबाट झन्डै १७ हजार बालबालिका प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन् — कोही आफ्नै आँखाअगाडि घर बगेको देखेर, कोही बुबा-आमा वा दाजुभाइ-दिदीबहिनी गुमाएर, कोही परिवारबाटै छुट्टिएर।
यी संख्याहरूले तर त्यो रातको डर, त्यो बगेको घरको सम्झना, र भोलिपल्ट बिहान "अब हामी कहाँ बस्ने" भन्ने प्रश्नको तौल बोक्न सक्दैनन्। उद्धार गरिएका धेरै बालबालिका अहिले आघातको सिकार छन् निद्रामा झस्किने, एक्लै बस्न नसक्ने, ठूलो आवाज वा पानीको आवाजसँगै आत्तिने लक्षणहरू स्थानीय स्वास्थ्यकर्मी र राहतकर्मीहरूले देखिरहेका छन्।
अभिभावकविहीन बालबालिका: कानुनी सुरक्षा, तर मानसिक सहारा कसले दिने?
बाढीले बुबा-आमा वा संरक्षक गुमाएका, बेपत्ता भएका वा घाइते भई अलपत्र परेका बालबालिकाको सुरक्षा एउटा गम्भीर चुनौती बनेको छ। यसलाई मध्यनजर गर्दै राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्ले यस्ता बालबालिकालाई पूर्वस्वीकृति र कानुनी प्रक्रियाबिना कतै लैजान वा बाल गृहमा राख्न रोक लगाएको छ। नियमअनुसार यस्ता बालबालिकालाई परिवारकै अन्य सदस्य वा बाबु-आमापट्टिका नातेदारकै संरक्षणमा राखिनुपर्छ, र त्यहीँबाट राहत, उपचार तथा मनोसामाजिक सहयोगको व्यवस्था मिलाइनुपर्छ।
यो व्यवस्था बालबालिकाको अपहरण, अवैध ओसारपसार वा गलत हातमा पर्नबाट जोगाउने राम्रो कदम हो। तर प्रश्न यहीँ सकिँदैन — नातेदारको घरमा राखिएका बालबालिकाको मनोवैज्ञानिक अवस्था कसले नियमित हेरचाह गर्ने? स्कुल टुटेको, शिक्षक हराएका ठाउँमा उनीहरूको सिकाइ र दैनिकी कसरी सामान्य बनाउने?
स्वास्थ्य र मनोसामाजिक संकट सँगसँगै
नेपाल पेडियाट्रिक सोसाइटी (नेपास) ले बाढी प्रभावित बालबालिकाको स्वास्थ्य र सुरक्षालाई तत्काल प्राथमिकता दिन आग्रह गरेको छ — गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, औषधि, पोषण, सुरक्षित खानेपानी-सरसफाइका साथै मनोसामाजिक सहयोग र बाल संरक्षण नछुटाउन। युनिसेफले पनि अस्थायी सिकाइ केन्द्र, वैकल्पिक सिकाइ सामग्री र बालबालिका-शिक्षक दुवैका लागि मनोसामाजिक परामर्शको आवश्यकतामा जोड दिएको छ।
उद्धार गरिएका बालबालिकामा रोग, कुपोषण, हिंसा र अवैध ओसारपसारको जोखिम रहेको विज्ञहरूको चेतावनी छ — विशेषगरी क्याम्प वा अस्थायी बासस्थानमा बस्नुपर्दा। यो त्यस्तो अवस्था हो, जहाँ भौतिक पुनर्निर्माणसँगै मनको पुनर्निर्माण पनि उत्तिकै जरुरी बन्छ, तर अक्सर बिर्सिन्छ।
भविष्यको प्रश्न: घर त बन्ला, बाल्यकाल फर्किएला?
पुल र सडक भदौभित्रै मर्मत गर्ने सरकारी योजना छ, घर र पूर्वाधार बिस्तारै बन्नेछन्। तर जुन बालबालिकाले आफ्नै आँखाअगाडि परिवार वा घर गुम्दा देखे, उनीहरूको भित्री डर, असुरक्षाको भावना र भविष्यप्रतिको अन्योल त्यति सजिलै मर्मत हुँदैन। विज्ञहरूका अनुसार यस्ता बालबालिकामा दीर्घकालीन रूपमा चिन्ता, डिप्रेसन र तनावसम्बन्धी लक्षण देखिन सक्छन्, यदि समयमै मनोसामाजिक सहयोग र स्थिर वातावरण दिइएन भने।
अहिलेको आवश्यकता स्पष्ट छ । तत्काल राहतसँगै दीर्घकालीन योजना पनि चाहिन्छ: पारिवारिक पुनर्मिलन, तालिमप्राप्त मनोसामाजिक परामर्शदाता, अस्थायी भए पनि नियमित स्कुल र खेलमैदान, र समुदायस्तरमै बालबालिकाको अवस्था अनुगमन गर्ने संयन्त्र। किनभने घर पुनर्निर्माण भएपछि मात्र यो विपद् सकिँदैन — बालबालिकाको मनमा बसेको त्यो बाढी र पहिरोको त्रास कति समयसम्म बग्छ, त्यो कसैलाई थाहा छैन।
