जलवायु परिवर्तनले विश्वव्यापी विनाशकारी असरहरु देखा पर्न थालेका छन्; तीव्र गर्मीको लहरदेखि भारी वर्षासम्म। सन् २०२३ मा अहिलेसम्मकै सबैभन्दा बढी गर्मीको लहरहरूले युरोपको धेरैजसो भागमा असर गर्यो र परिणामस्वरूप धेरैजसो जंगलमा भएको आगलागी र वर्षा सुरु भएसँगै विनाशकारी बाढीले हजारौंको ज्यान गयो।
आँधीले गर्दा चीनका विद्यालय बन्द र खाली गरिए। यसैबीच, दक्षिण एसियामा बढ्दो तापक्रम र लामो मनसुनका कारण लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने डेंगुको संक्रमण तीव्र बनिरहेको छ।
गत हप्ता, संयुक्त राष्ट्र संघले जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी प्रकाशित गरेको प्रतिवेदनमा पेरिस सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेर ग्लोबल वार्मिंगसँग लड्न सहमत भएका देशहरूले सीमित प्रगति मात्र गरेको निष्कर्ष निकाल्यो।
सन् २०१५ को पेरिस सम्झौता यस शताब्दीको विश्वव्यापी तापमान वृद्धिलाई २ डिग्री सेल्सियस भन्दा कम कायम गर्ने कानूनी रूपमा बाध्यकारी सन्धि हो। विज्ञहरूले त्यो स्तर विगतमा व्यापक बाढी, खडेरी र गर्मीको लहरबाट उत्पन्न हुने समस्याहरू अव्यवस्थित हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।
मौसमको ढाँचाहरू थप अस्थिर हुँदै जाँदा जलवायु-प्रेरित बसाइसराइको सम्भावना बढ्दो रूपमा मुख्य मुद्दा बनिरहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार भारी वर्षा र खडेरी लगायतका चरम मौसमी घटनाहरूले पहिले नै 'औसत २ करोड भन्दा बढी मानिसहरू आफ्नो घर छोडेर प्रत्येक वर्ष आफ्नो देशका अन्य क्षेत्रहरूमा सरेको' तथ्यांक छ।
जलवायुले निम्त्याएको विस्थापन?
जलवायु परिवर्तनका कारण हुने बसाइसराई भनेको खाद्यान्न र खेती संकट निम्त्याउने खडेरी लगायत जलवायु-सम्बन्धित प्रकोपहरूको प्रभावले गर्दा हुन्छ। रेड क्रस र रेड क्रिसेन्ट सोसाइटीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय महासंघ (आईएफआरसी) को लागि आप्रवासन र विस्थापनमा विश्वव्यापी नेतृत्व इजेकिएल सिम्परिङहमले अलजजीरालाई भने, 'जलवायु-सम्बन्धित बसाइसराइ र विस्थापन परिभाषित चुनौतीहरू मध्ये एक बनिरहेको छ, जुन हामीले मानवीय नेटवर्कको रूपमा हेरिरहेका छौं। हामीले यसलाई एउटा क्षेत्रमा मात्र देखिरहेका छैनौं…हामी यसलाई विभिन्न क्षेत्रहरूमा देखिरहेका छौं। हामी यसलाई धेरै फरक तरिकामा प्रकट भएको देखिरहेका छौं।'
जलवायु विस्थापनको बढ्दो खतराको दस्तावेजीकरण गर्ने संस्था क्लाइमेट रिफ्युजीका अनुसार जलवायु परिवर्तन 'खतरा गुणक' को रूपमा देखिएको छ। 'विद्यमान जोखिमहरू बढाउँदै र नयाँहरू जोखिमहरु सिर्जना गर्दै खाद्य र पानीको असुरक्षा र स्रोतहरूमा प्रतिस्पर्धाले द्वन्द्व र मिश्रित विस्थापनमा योगदान पुर्याउँछ,' भनिएको छ।
द्वन्द्वबाट भागेर नयाँ देशमा शरण खोज्नेहरूका लागि जलवायु परिवर्तनले सबैभन्दा पहिलो त्यही विस्थापित जनसङ्ख्यालाई गम्भीर रूपमा असर गर्ने गरेको छ। शरणार्थीका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघीय उच्चायुक्त (यूएनएचसीआर)का प्रवक्ता युजिन ब्युनले पश्चिमी र मध्य अफ्रिका बाढीबाट निरन्तर पीडामा परेको जनाएका छन्। जुन क्षेत्रहरु निरन्तर द्वन्द्वको सामना गरिरहेका छन्।
'त्यसैले यो कमजोर विस्थापित जनसंख्यालाई धकेल्ने एउटा कारक मात्र होइन, तर यो धेरै जटिल गतिशीलता वरिपरि हिंड्नु पर्छ,' ब्युनले भने।
जलवायु-प्रेरित विस्थापन भर्सेस 'जलवायु शरणार्थी'
जबकि धेरै जलवायु विस्थापित मानिसहरू पनि द्वन्द्वबाट भागिरहेका छन्, जलवायु संगठनहरू उनीहरूलाई जलवायु शरणार्थी भनेर उल्लेख गर्नदेखि सावधान छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय शरणार्थी कानूनमा 'जलवायु शरणार्थी' शब्द उल्लेख गरिएको छैन। र, त्यस प्रकारको आप्रवासन १९५१ को शरणार्थी महासन्धि अन्तर्गत संरक्षणको लागि योग्य नभएको जनाइएको छ।
संयुक्त राष्ट्र संघको महासन्धि अन्तर्गत शरणार्थीलाई एक व्यक्ति भनेर परिभाषित गरिएको छ, जो 'जाति, धर्म, राष्ट्रियता, कुनै विशेष सामाजिक समूहको सदस्यता वा राजनीतिक विचारका कारण सताइने डरको कारणले आफ्नो देश बाहिर छ।
ब्युनले एक व्यक्तिलाई जलवायु शरणार्थीको रूपमा उल्लेख गर्दा जटिल अवस्थालाई सीमित गर्ने र जसले एक व्यक्ति जलवायु घटनाका कारण कडाइका साथ भागेको हो र देशलाई असर गर्ने अन्य मुद्दाहरूबाट होइन भन्ने कुरा स्थापित हुने बताउँछन्।
'मलाई लाग्छ कि मानिसहरू किन शब्दावलीसँग जुझिरहेका छन्, र मलाई लाग्छ कि हामीले प्रयास गर्नुको कारणको एक अंश हो र अझ विस्तारित दृष्टिकोण त हामीले मानिसहरू जलवायु परिवर्तनका कारण धेरै फरक तरिकामा सरिरहेको देखिरहेका छौं,' उनले भने।
आईएफआरसीमा बसाइँसराइ र विस्थापनका संयोजक सञ्जुला वीरासिंघेले पनि केही व्यक्तिहरू मात्र शरणार्थीहरू जस्तै हिँडिरहेका बताएका छन्। 'यसमध्ये केही जलवायुसँग सम्बन्धित हुनेछन्, तर केही तिनीहरू बस्ने ठाउँको शासनसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्। त्यसमध्ये केही तिनीहरूको जीविकोपार्जनसँग सम्बन्धित छ, जुन जलवायुबाट प्रभावित हुन सक्छ, तर पूर्वअवस्थित अवस्थाहरू र उनीहरू कसरी आय-आर्जनका लागि सक्षम भए वा हुन सकेनन्,' वीरासिङ्घेले भने।
मानिसहरू कता सर्दै छन्?
माइग्रेसन डाटा पोर्टलका अनुसार २०२२ मा '८८ देश र क्षेत्रहरूमा करिब ८.७ मिलियन मानिस विपद्का कारण आन्तरिक विस्थापनमा बाँचिरहेका' छन्। बाढी र आँधी जस्ता मौसमी समस्याका कारण आन्तरिक रूपमा विस्थापित व्यक्तिहरू (आईडीपीएस) को उच्चस्तरका शीर्ष पाँच देशहरू पाकिस्तान, फिलिपिन्स, चीन, भारत र नाइजेरिया थिए।
ब्युनले त्यहाँ दुई विस्थापित जनसंख्या भएको उल्लेख गरेका छन्। जसमा आन्तरिक रूपमा विस्थापित र छिमेकी देशहरूमा विस्थापन भएकाहरु रहेका छन्। 'उनीहरू [जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित व्यक्तिहरू] वास्तवमा भूमध्यसागर पार गर्न चाहँदैनन् किनभने तिनीहरूसँग अझै पनि आफ्नो खेतीहरू छन्, अझै पनि उनीहरूको देशमा सम्पत्ति छ,' उनले भनिन्।
'त्यसैले ग्लोबल नर्थमा आउँदै गरेको 'शरणार्थीहरूको बाढी' को कथाहरू वास्तविकता होइन र जलवायु बसाइँसराई बुझ्न सहयोगी छैनन्,' सिम्परिङहमले थपे।
के गर्न सकिन्छ?
जलवायु-प्रेरित बसाइँसराइ विश्वव्यापी मानवीय संघर्षहरू मध्ये एक बन्ने क्रममा संयुक्त राष्ट्रसंघले विश्वले 'थप जलवायुको कारणले हुने विस्थापनलाई रोक्न' तयारीमा लगानी गर्नुपर्छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले जलवायु-संवेदनशील क्षेत्रहरूमा पुनरुत्थान र सफा खाना पकाउने कार्यक्रमहरूमा लगानी गर्न शरणार्थी वातावरण संरक्षण कोष पनि खडा गरेको छ।
सिम्परिङह्यामले जलवायु बसाइँसराईसँग सम्बन्धित अवसरहरू मध्ये एक 'मानिसहरू आफ्नो मानवीय आवश्यकताहरू सम्बोधन गर्न सर्नु अघि प्रयासहरू सुरु गर्न सकिन्छ' भनेर व्याख्या गरेका छन्।
'मैले भन्न खोजेको समुदायलाई राम्रोसँग बुझ्नु हो, विश्वका ती भागहरू जुन जलवायुको प्रभावको उच्च जोखिममा छन्, विशेष गरी जहाँ उनीहरूले अन्य जोखिम र कमजोरीहरूसँग प्रतिच्छेद गरिरहेका छन्,' उनले भने।
तर, केहीले विश्वव्यापी समुदायबाट समाधानका लागि थप छलफल हुनु आवश्यक रहेको तर्क गरेका छन्। 'त्यस्तै अवस्था फेरि दोहोरिन नदिन के गर्न सकिन्छ? मानिसहरूलाई आफ्नो देश भित्र सर्नको लागि र तिनीहरूको लचिलोपन र कल्याणलाई कायम राख्न विकल्पहरू के छन्? त्यसोभए यो एउटा क्षेत्र हो - र यो एउटा एजेन्डा हो जसलाई धेरै ध्यान दिनु आवश्यक छ,' वीरासिंघेले भने।
