भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा ठूलो धक्का पुर्‍याएको छ। बाढीले सडक, पुल, होटल, रेस्टुरेन्ट, पदमार्ग र अन्य पर्यटकीय पूर्वाधारमा प्रत्यक्ष क्षति पुर्‍याउनुका साथै पर्यटनसँग जोडिएका हजारौँ मानिसको रोजगारी र आम्दानीमा समेत असर पारेको छ। पर्यटक आउने मुख्य मार्गहरू अवरुद्ध हुँदा गन्तव्यसम्म पुग्न कठिन भएको छ भने कतिपय क्षेत्रमा होटल तथा पर्यटन व्यवसायीहरू पर्यटकको प्रतीक्षामै बस्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।

प्रारम्भिक विवरणअनुसार बाढी र पहिरोका कारण पर्यटन क्षेत्रमा ५२ अर्ब ६७ करोड ४५ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको क्षति भएको अनुमान गरिएको छ। यसमध्ये होटल क्षेत्रमा मात्रै करिब १९ अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति पुगेको छ। विदेशी पर्यटकबाट हुने आम्दानीमा करिब १४ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ र पर्यटन व्यवस्थापनतर्फ करिब १२ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ बराबरको असर परेको प्रारम्भिक आकलन छ। बाढीबाट १४२ होटल, ५७ रेस्टुरेन्ट तथा पर्यटनसँग सम्बन्धित १४१ वटा सवारीसाधन प्रभावित भएका छन्।

मुस्ताङमा पर्यटक घटे, व्यवसाय सुनसान

मुस्ताङ नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये एक हो। तर पछिल्लो समय प्राकृतिक विपद्का कारण यहाँको पर्यटन व्यवसायमा प्रत्यक्ष असर देखिन थालेको छ। सडकमा आएको अवरोध र मौसममा देखिएको प्रतिकूलताले पर्यटकको आवागमन घटाएको छ। होटल तथा रेस्टुरेन्टमा पर्यटकको चहलपहल कम हुँदा व्यवसायीहरू प्रभावित भएका छन्।

मुस्ताङमा श्रावण महिनामा ६१ हजार २६३ पर्यटक पुगेका थिए भने भदौमा यो संख्या घटेर ३१ हजार ९८९ मा झरेको छ। यस अवधिमा पर्यटक आगमन ४७.७८ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ। आन्तरिक पर्यटकको संख्या ४६.१६ प्रतिशत र सार्क मुलुकबाट आउने पर्यटकको संख्या ५२.०५ प्रतिशतले घटेको तथ्यांकले देखाएको छ।

पर्यटकको संख्या घट्नुको प्रभाव होटल र रेस्टुरेन्टमा मात्रै सीमित हुँदैन। पर्यटकको आवागमन घट्दा गाइड, भरिया, चालक, स्थानीय उत्पादक, किसान, पसल सञ्चालक तथा अन्य सेवा प्रदायकको आम्दानीमा समेत प्रत्यक्ष असर पर्छ। पर्यटनमा खर्च हुने रकम स्थानीय बजारसम्म नपुग्दा त्यसले समग्र स्थानीय अर्थतन्त्रको चक्रलाई नै प्रभावित बनाउँछ।

मनाङमा सडकदेखि पदमार्गसम्म जोखिम

मनाङ पनि बाढी र पहिरोको प्रभावबाट अछुतो रहन सकेन। मर्स्याङ्दी नदीको बहाव बढेपछि आसपासका बस्ती र पूर्वाधारमा जोखिम बढेको छ। तालगाउँका करिब ६५ घरधुरी बाढीको जोखिममा परेको विवरण छ। सडक तथा पुलमा पुगेको क्षतिले यातायात आवागमन प्रभावित भएको छ भने बस्तीहरूलाई समेत जोखिम बढेको छ।

बेँसीसहर–मनाङ सडक अवरुद्ध हुँदा पर्यटक तथा स्थानीय बासिन्दाको आवतजावतमा समस्या भएको छ। तिलिचो, थोराङला, आइस लेक, काङ्ला तथा हिमलुङतर्फ जाने पदयात्रा मार्गमा समेत जोखिम बढेको छ। यस्ता क्षेत्रमा सडक तथा पदमार्गको अवस्था समयमै सुधार गर्न नसकिए पर्यटन सिजनमा आउने पर्यटकको यात्रा प्रभावित हुन सक्ने देखिन्छ।

लाङटाङको पदमार्गमा क्षति

लाङटाङ क्षेत्रको पर्यटन पनि बाढी र पहिरोको प्रभावमा परेको छ। लाङटाङदेखि धुन्चेसम्मको सडक तथा पुलमा क्षति पुगेपछि आवागमन प्रभावित भएको छ। स्याफ्रुबेसी आसपासका क्षेत्रमा समेत बाढी तथा पहिरोको असर देखिएको छ। पर्यटकको आवागमनमा अवरोध हुँदा त्यस क्षेत्रका होटल, रेस्टुरेन्ट, गाइड, भरिया तथा अन्य पर्यटन व्यवसायमा निर्भर परिवारको आम्दानीमा असर परेको छ।

पदयात्रा मार्गमा हुने सामान्य अवरोधले पनि पर्यटन व्यवसायमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। पर्यटकले सुरक्षित यात्रा गर्न सक्ने अवस्था नभए गन्तव्य परिवर्तन गर्ने वा यात्रा स्थगित गर्ने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले पदमार्गको नियमित निरीक्षण, तत्काल मर्मत तथा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा वैकल्पिक मार्गको व्यवस्था पर्यटन सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।

पोखरा, चितवन र लुम्बिनीमा अप्रत्यक्ष असर

बाढीको प्रत्यक्ष क्षति नपुगेका पोखरा, चितवन र लुम्बिनी जस्ता प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यमा समेत यसको अप्रत्यक्ष प्रभाव देखिएको छ। सडक अवरोध, मौसमको प्रतिकूलता र विपद्सम्बन्धी नकारात्मक समाचारका कारण पर्यटकको यात्रा योजना प्रभावित भएको छ। यसले होटल, रेस्टुरेन्ट, ट्राभल तथा अन्य पर्यटन व्यवसायमा अनिश्चितता बढाएको छ।

अगस्ट २०२६ मा नेपाल आउने अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको संख्या ८५ हजार ४४४ रहेको र अघिल्लो वर्षको सोही महिनाको तुलनामा ३.६ प्रतिशतले कमी आएको विवरण छ। केही मुलुकले नेपाल भ्रमणका विषयमा यात्रा सूचना तथा सतर्कता जारी गरेका कारण पनि पर्यटकको निर्णयमा प्रभाव पर्न सक्ने देखिन्छ।

मुख्य पर्यटन सिजनमै चुनौती

नेपालको पर्यटनका लागि सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मको अवधि महत्वपूर्ण मानिन्छ। यही समयमा ठूलो संख्यामा विदेशी तथा आन्तरिक पर्यटक विभिन्न गन्तव्यमा पुग्ने गर्छन्। वर्षभरि नेपाल आउने पर्यटकमध्ये करिब ४० प्रतिशत यही अवधिमा आउने उल्लेख छ। त्यसैले पर्यटन सिजन सुरु हुने समयमा सडक, पदमार्ग, पुल तथा अन्य पूर्वाधारमा देखिएको क्षति पुनर्निर्माण गर्न नसकिए पर्यटन व्यवसायमा थप असर पर्न सक्छ।

पर्यटन व्यवसायीका लागि अहिलेको मुख्य चुनौती पर्यटक ल्याउनु मात्रै होइन, उनीहरूलाई सुरक्षित यात्रा गर्न सकिने वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो। पर्यटकले गन्तव्यसम्म पुग्ने सडकको अवस्था, मौसम, पदमार्गको जोखिम, उद्धारको व्यवस्था तथा आवश्यक स्वास्थ्य र सुरक्षा सेवाबारे सहजै जानकारी पाउन सक्ने व्यवस्था आवश्यक छ।

सुरक्षित पर्यटनमा जोड

प्राकृतिक विपद्का कारण पर्यटनमा आउने जोखिमलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नहुन सक्छ। तर पूर्वतयारी, सुरक्षित पूर्वाधार, प्रभावकारी सूचना प्रणाली र तत्काल उद्धारको व्यवस्थामार्फत जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। सडक तथा पुल निर्माण गर्दा बाढी र पहिरोको जोखिमलाई ध्यान दिनु, पदमार्गको नियमित मर्मत गर्नु र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा वैकल्पिक मार्गको व्यवस्था गर्नु आवश्यक हुन्छ।

त्यसैगरी पर्यटक तथा पर्यटन व्यवसायीका लागि प्रभावकारी बीमा, उद्धार तथा आपत्कालीन सम्पर्क प्रणाली विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। मौसम तथा सडकको अवस्थाबारे वास्तविक समयमै सूचना उपलब्ध गराउन सके पर्यटकले आफ्नो यात्रा सुरक्षित रूपमा योजना बनाउन सक्छन्। यसले विपद्को समयमा हुने अनिश्चितता कम गर्नुका साथै नेपालको पर्यटनप्रतिको विश्वास कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छ।

पर्यटनको भरोसा पुनर्निर्माण आवश्यक

बाढीले सडक, पुल वा पदमार्ग मात्रै क्षति गरेको छैन; यसले पर्यटनमा निर्भर स्थानीय समुदायको आम्दानी र भविष्यप्रतिको भरोसामा समेत असर पारेको छ। एउटा पर्यटक नआउँदा होटलको एउटा कोठा खाली रहने मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको चालक, गाइड, भरिया, किसान, पसले र अन्य सेवा प्रदायकको आम्दानीसमेत घट्छ। त्यसैले पर्यटन क्षेत्रमा भएको क्षतिको मूल्यांकन गर्दा भौतिक संरचनाको क्षतिसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रमा परेको प्रभावलाई पनि समान रूपमा हेर्न आवश्यक छ।

अबको प्राथमिकता क्षति भएका संरचना पुनर्निर्माण गर्नुका साथै पर्यटनलाई विपद् प्रतिरोधी बनाउनु हो। सडक र पुललाई सुरक्षित बनाउने, पदमार्गको मर्मत गर्ने, वैकल्पिक मार्ग तयार गर्ने, मौसम तथा जोखिमसम्बन्धी सूचना प्रणाली बलियो बनाउने र उद्धार तथा बीमा प्रणाली प्रभावकारी बनाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ। यससँगै पर्यटकलाई नेपालका गन्तव्य सुरक्षित छन् भन्ने विश्वसनीय सूचना नियमित रूपमा उपलब्ध गराउन आवश्यक छ।

नेपालको पर्यटन प्राकृतिक सौन्दर्य, संस्कृति, हिमाल र साहसिक यात्रामा आधारित छ। त्यसैले विपद् आएपछि पर्यटनलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउने प्रयास मात्रै पर्याप्त हुँदैन; भविष्यमा यस्ता विपद्का कारण पर्यटन क्षेत्रले भोग्नुपर्ने क्षति कम गर्ने दीर्घकालीन योजना पनि आवश्यक हुन्छ। सुरक्षित पूर्वाधार, भरपर्दो सूचना, प्रभावकारी उद्धार प्रणाली र स्थानीय समुदायको सहभागितामार्फत पर्यटन क्षेत्रलाई थप लचिलो बनाउन सकिन्छ।

बाढीले बाटो बगाएको ठाउँमा बाटो पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ, भत्किएका पुल फेरि बनाउन सकिन्छ र क्षतिग्रस्त होटल तथा पदमार्ग पनि मर्मत गर्न सकिन्छ। तर पर्यटकको विश्वास गुमेपछि त्यसलाई पुनः स्थापित गर्न समय लाग्छ। त्यसैले अहिलेको चुनौती भौतिक संरचना पुनर्निर्माणसँगै नेपालको पर्यटनप्रतिको भरोसा पुनर्निर्माण गर्नु पनि हो।