काठमाडौं, असोज ८ — यस वर्ष विकसित भइरहेको शक्तिशाली एल निनोका कारण विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा अत्यधिक गर्मी बढ्दा आगामी फेब्रुअरीसम्म सामान्य अवस्थाको तुलनामा करिब ४ लाख ५१ हजार अतिरिक्त गर्मीजन्य मृत्यु हुनसक्ने एक नयाँ अध्ययनले चेतावनी दिएको छ।

 

युनिभर्सिटी अफ सिकागोको क्लाइमेट इम्प्याक्ट ल्याबले सार्वजनिक गरेको अध्ययनअनुसार जुन २०२६ देखि फेब्रुअरी २०२७ सम्म एल निनोका कारण बढ्ने अत्यधिक गर्मीबाट विश्वभर ठूलो मानवीय क्षति हुनसक्ने अनुमान गरिएको हो। अध्ययनले यस्तो मृत्युको अनुमान सामान्य वर्षमा हुने गर्मीजन्य मृत्युसँग तुलना गरेर गरेको हो।

 

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार यो संख्या एल निनोका कारण हुने अतिरिक्त गर्मीजन्य मृत्युको अनुमान हो। खडेरी, डढेलो, बाढी तथा वर्षाको स्वरूपमा आउने अन्य परिवर्तनबाट हुनसक्ने मानवीय क्षति यस ४ लाख ५१ हजारको अनुमानमा समावेश छैन।

 

क्लाइमेट इम्प्याक्ट ल्याबका सहसंस्थापक तथा युनिभर्सिटी अफ सिकागोका अर्थशास्त्री माइकल ग्रीनस्टोनले आगामी महिनामा अत्यधिक गर्मीका कारण हुने सम्भावित मृत्युको संख्या ठूलो भए पनि समयमै लक्षित तयारी र स्रोत परिचालन गर्न सके हजारौँ मानिसको ज्यान जोगाउन सकिने बताएका छन्।

साहेलदेखि भारतसम्म उच्च जोखिम

 

अध्ययनले अफ्रिकाको साहेल क्षेत्रलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने क्षेत्रका रूपमा पहिचान गरेको छ। उक्त क्षेत्रमा करिब ६६ हजार ८ सय अतिरिक्त मृत्यु हुनसक्ने अनुमान छ।

 

त्यस्तै, फिलिपिन्स, भियतनाम, थाइल्यान्ड र कम्बोडियामा गरी करिब १९ हजार ४ सय, इन्डोनेसियामा १९ हजार ३ सय, भारतमा १५ हजार ८ सय र ब्राजिलमा १३ हजार ३ सय अतिरिक्त गर्मीजन्य मृत्यु हुनसक्ने अध्ययनको अनुमान छ।

 

अनुसन्धानकर्ताले विश्वका २४ हजारभन्दा बढी क्षेत्रमा उच्च तापक्रम र मृत्युदरबीचको सम्बन्धसम्बन्धी ऐतिहासिक तथ्याङ्कलाई मौसमी तापक्रम पूर्वानुमानसँग तुलना गरेर सम्भावित प्रभावको आकलन गरेका हुन्।

 

अध्ययनअनुसार आगामी महिनामा विश्वव्यापी भूमिको तापक्रम सामान्य वर्षको तुलनामा करिब १.२ डिग्री सेल्सियस बढी हुनसक्ने र अत्यधिक गर्मी हुने दिनको संख्या करिब ४४ प्रतिशतसम्म बढ्नसक्ने अनुमान गरिएको छ। अनुसन्धानकर्ताले यस्तो तापक्रम अवस्था जलवायु परिवर्तनले आगामी दशकमा सामान्य बनाउन सक्ने गर्मीको एक किसिमको पूर्वझलक हुनसक्ने बताएका छन्।

 

एल निनो अझ बलियो बन्दै

 

अमेरिकी राष्ट्रिय महासागरीय तथा वायुमण्डलीय प्रशासन (NOAA) को सेप्टेम्बर १० को पछिल्लो मूल्याङ्कनअनुसार एल निनो अहिले थप बलियो हुँदै गएको छ। उत्तरी गोलार्धको २०२६–२७ को शरद् तथा जाडो अवधिमा अत्यन्त शक्तिशाली एल निनो हुने सम्भावना ९० प्रतिशतभन्दा बढी रहेको NOAA ले जनाएको छ।

 

NOAA का अनुसार पूर्वी भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरको समुद्री सतहको तापक्रमको विसंगति ३ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुगेको छ। अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्मको अवधिमा सन् १९५० यताका अघिल्ला एल निनो घटनाभन्दा पनि शक्तिशाली ऐतिहासिक घटना हुने सम्भावना ७५ प्रतिशत रहेको NOAA को पछिल्लो प्रक्षेपण छ।

 

तर NOAA ले एल निनो बलियो हुँदैमा हरेक क्षेत्रमा त्यसको प्रभाव समान रूपमा पर्छ भन्ने सुनिश्चित नहुने पनि स्पष्ट गरेको छ। स्थानीय मौसम, भूगोल र अन्य जलवायु अवस्थाले प्रभावको स्वरूप निर्धारण गर्ने भएकाले एल निनोको शक्ति र वास्तविक स्थानीय प्रभावबीच फरक हुनसक्छ।

 

गर्मीपछि पनि प्रभाव रहनसक्ने

 

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार एल निनोको मुख्य अवस्था कमजोर हुँदै गए पनि त्यसले बढाएको तापक्रम र गर्मीजन्य जोखिम तत्काल समाप्त नहुन सक्छ। पछिल्लो अध्ययनले एल निनो वसन्त २०२७ सम्म कायम रहनसक्ने पूर्वानुमानसँगै यसको गर्मीजन्य प्रभाव पनि त्यसपछि केही समय रहनसक्ने उल्लेख गरेको छ।

 

यसले विशेषगरी पहिले नै उच्च तापक्रम, कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली, खाद्य असुरक्षा र सीमित अनुकूलन क्षमतासँग जुधिरहेका गरिब तथा विकासोन्मुख देशलाई थप जोखिममा पार्ने अनुसन्धानकर्ताको भनाइ छ।

 

‘पूर्वसूचना मात्र होइन, तत्काल सुरक्षा आवश्यक’

 

अत्यधिक गर्मीबाट हुने मृत्यु घटाउन अनुसन्धानकर्ताले गर्मीसम्बन्धी पूर्वसूचना प्रणाली, शीतलन केन्द्र, पर्याप्त पानी तथा स्वास्थ्य सेवा, बाहिरी कामदारका लागि सुरक्षा व्यवस्था र वृद्धवृद्धासहित उच्च जोखिममा रहेका समूहलाई लक्षित सहायता तत्काल विस्तार गर्न सुझाव दिएका छन्।

 

अत्यधिक गर्मी आउनुअघि नै आवश्यक स्रोत परिचालन गर्न अग्रिम वित्तीय तयारी गर्नुपर्ने उनीहरूको जोड छ। अध्ययनले सम्भावित प्रभावित क्षेत्र पहिचान गरेर पहिले नै स्रोत पुर्‍याउन सके धेरै जीवन जोगाउन सकिने देखाएको छ।

 

भारतस्थित एनआरडीसीका ताप विशेषज्ञ अभियनन्त तिवारीले पनि यस्तो अध्ययनलाई त्रास फैलाउने विषयभन्दा तयारी र प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि चेतावनीका रूपमा लिनुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार पूर्वसूचना जारी गर्नु मात्र पर्याप्त नभई त्यसका आधारमा मानिसलाई सुरक्षित राख्ने प्रणाली प्रभावकारी हुनुपर्छ।

 

जलवायु परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा अर्को जोखिम

 

एल निनो आफैंमा प्राकृतिक जलवायु प्रणाली हो। तर यसपटकको एल निनो पहिल्यै न्यानो हुँदै गएको विश्वमा विकसित भइरहेको छ। त्यसैले यसको प्रभावलाई दीर्घकालीन मानवजन्य जलवायु परिवर्तनबाट अलग गरेर हेर्न नसकिने अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ।

 

क्लाइमेट इम्प्याक्ट ल्याबले एल निनोले आगामी केही महिनामा सिर्जना गर्ने असामान्य गर्मीलाई भविष्यमा जलवायु परिवर्तनका कारण सामान्य बन्दै जानसक्ने अवस्थासँग तुलना गरेको छ। अनुसन्धानकर्ताका अनुसार यसले अहिले नै गर्मीको जोखिमसँग कसरी अनुकूलन गर्ने भन्ने तयारीको आवश्यकता देखाउँछ।

 

विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा एल निनोका कारण वर्षाको ढाँचा परिवर्तन, खडेरी, डढेलो र बाढीको जोखिम पनि बढ्न सक्छ। हालैको एक रिपोर्टअनुसार मध्य अमेरिकामा एल निनोले खाद्य सुरक्षा जोखिम बढाउन सक्ने चेतावनी दिइएको छ भने इन्डोनेसियाले पनि ढिलो वर्षायाम र कृषि उत्पादनमा असरको तयारी गरिरहेको छ।

 

यसरी एल निनोले आगामी महिनामा तापक्रम मात्र होइन, स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, पानी र जीविकोपार्जनमा समेत दबाब बढाउने सम्भावना देखिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले सम्भावित क्षति भएपछि प्रतिक्रिया जनाउनेभन्दा जोखिम आउनुअघि नै पूर्वसूचना, वित्तीय स्रोत र स्वास्थ्य सुरक्षाका उपाय परिचालन गर्न जोड दिएका छन्।